МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ

202… оны … сарын …-ны өдөр     дугаар       Улаанбаатар хот

ИРГЭНИЙ ХЭРЭГ ШҮҮХЭД ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ ТУХАЙ

/Шинэчилсэн найруулга/

I ХЭСЭГ

ИРГЭНИЙ ХЭРЭГ ШҮҮХЭД ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ

ЕРӨНХИЙ ҮНДЭСЛЭЛ

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ

1.1.Энэ хуулийн зорилт нь шүүх иргэний хэргийг шударга, зохистой, хурдан шуурхай, үр нөлөөтэй хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.

2.1.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх хууль тогтоомж нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Монгол Улсын Шүүхийн тухай хууль, энэ хууль болон тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан хууль тогтоомжийн бусад актаас бүрдэнэ.

2.2. Монгол Улсын олон улсын гэрээнд энэ хуульд зааснаас өөрөөр заасан бол олон улсын гэрээний заалтыг дагаж мөрдөнө.

3.1.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэхдээ Монгол Улсын Үндсэн хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан, албан ёсоор нийтлэгдсэн, хүчин төгөлдөр Монгол Улсын олон улсын гэрээ, бусад хуулийг хэрэглэнэ.

3.2.Хэргийг хянан шийдвэрлэхэд хэрэглэх Монгол Улсын олон улсын гэрээ, хууль нь Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцээгүй, эсхүл харшилсан гэж шүүх үзвэл тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлж, Улсын дээд шүүхэд энэ талаар саналаа гаргана.

3.3.Улсын дээд шүүхийн хуралдаанаар энэ хуулийн 3.2-т заасан саналыг хэлэлцэж үндэслэлтэй гэж үзвэл Үндсэн хуулийн цэцэд хүсэлтийг мэдүүлэх тухай тогтоол гаргана. Харин үндэслэлгүй гэж үзвэл ердийн журмаар хянан шийдвэрлүүлэхээр санал гаргасан шүүхэд буцаана.

4.1.Тухайн маргаантай харилцааг зохицуулсан хууль байхгүй бол шүүх төсөөтэй харилцааг зохицуулж байгаа хуулийн хэм хэмжээг хэрэглэнэ.

4.2.Тусгай харилцааг тухайлан зохицуулсан хэм хэмжээг бусад харилцаанд төсөөтэй хэрэглэж үл болно.

5.1.Төсөөтэй харилцааг зохицуулсан хуулийн хэм хэмжээ байхгүй бол шүүх иргэний эрх зүйн агуулга, зарчим, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд нийцүүлэн маргааныг хянан шийдвэрлэнэ.

5.2.Энэ хуулийн 5.1-д заасны дагуу шийдвэрлэх боломжгүй бол Үндсэн хуулийн агуулга, ерөнхий үндэслэл, үзэл санаанд нийцүүлэн шийдвэрлэнэ.

5.3.Шүүх тухайн маргаантай харилцааг зохицуулсан эрх зүйн хэм хэмжээ байхгүй буюу байгаа нь тодорхой бус гэсэн үндэслэлээр хэргийг хянан шийдвэрлэхээс татгалзаж болохгүй.

6.1.Шүүх иргэний хэрэг, маргаан шийдвэрлэхдээ Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээнд харшлаагүй гадаад улсын хууль, эрх зүйн болон олон улсын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн заншлын хэм хэжээг Иргэний хуульд заасан журмын дагуу хэрэглэж болно.

6.2.Монгол Улсын Үндсэн хуульд харшлахгүй бол шүүх олон улсын хувийн эрх зүйн холбогдолтой хэргийг хянан шийдвэрлэхдээ олон улсын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хэм хэмжээг төсөөтэй хэрэглэж болно.

7.1.Шүүх хуулиуд хоорондоо зөрчилтэй буюу хууль шударга бус, эсхүл нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харш гэсэн үндэслэлээр хуулийн хэм хэмжээг хэрэглэхээс татгалзаж болохгүй.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ

ИРГЭНИЙ ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛАХ

ЗАРЧИМ

8.1.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаа /цаашид "хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа" гэх/ нь хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол болон бусад байдал, түүнчлэн хуулийн этгээдийг өмчийн хэлбэр, төрлөөр нь ялгаварлахгүй эрх тэгш байх зарчимд үндэслэн явагдана.

9.1.Монгол Улсын хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлоо зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа аливаа этгээд уг эрхээ хамгаалуулахаар энэ хуульд заасан журмын дагуу шүүхэд мэдүүлэх эрхтэй.

10.1.Хэргийн оролцогчийн нэхэмжлэл болон хариу тайлбараар хэргийн хүрээг тодорхойлно.

10.2.Хуульд тусгайлан заагаагүй бол шүүх зөвхөн нэхэмжлэлийн шаардлагын хүрээнд шийдвэр гаргана.

11.1.Талууд гэрээндээ үүргээ үл маргах журмаар биелүүлэхээр тохиролцож нотариатаар гэрчлүүлсэн бол шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзана.

12.1.Хэргийн оролцогч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа эхлэхээс өмнө болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад маргааныг эвийн журмаар шийдвэрлэх боломжийг эрэлхийлнэ.

12.2.Өмгөөлөгч нь хэргийн оролцогчид маргааныг эвийн журмаар шийдвэрлэх боломжтой тухай мэдээлж, тохирох аргыг сонгоход тусална.

12.3.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны бүхий л шатанд хэргийн оролцогчид эвлэрэх боломжоор хангана.

12.4.Шүүхийн зүгээс хэргийн оролцогчдод маргааныг эвийн журмаар шийдвэрлэх боломжтой тухай мэдээлж, дэмжлэг үзүүлнэ.

13.1.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг идэвхтэй, үр нөлөөтэй байдлаар удирдан явуулна.

14.1.Хэргийн оролцогч үнэнч, шударгаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож, эрхээ урвуулан ашиглахыг хориглоно.

15.1.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тохирсон байх зарчим баримтална.

15.2.Шүүх хэргийн нарийн төвөгтэй байдал, ач холбогдол, шинж чанарыг харгалзан хянан шийдвэрлэх ажиллагааг харьцангуй байдлаар явуулна.

15.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам зөрчсөн үйлдэлд хариуцлага оногдуулахдаа үйлдэлдээ санаатай, эсхүл болгоомжгүй хандсан эсэх, хор уршгийн хэмжээ, цар хүрээ, ач холбогдлыг харгалзан үзнэ.

15.4.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардал нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны нарийн төвөгтэй байдал, шинж чанар, маргааны цар хүрээнд тохирсон, харьцангуй байна.

16.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг мэтгэлцэх үндсэн дээр хэрэгжүүлнэ.

16.2.Мэтгэлцэх зарчим хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны бүх шатанд хэрэгжинэ.

16.3.Зохигч, түүний төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь нотлох, эсхүл үгүйсгэх хэрэгслээр мэтгэлцэнэ.

16.4.Зохигч шүүх хуралдаанд биеэр оролцож үг хэлэх, бичгээр тайлбар өгөх, нотлох баримт гаргах, түүнийг шинжлэн судлахад тэгш эрхтэй оролцоно.

17.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь өөрийн шаардлага ба татгалзлын үндэслэл болж байгаа үйл баримтын талаар тайлбар гаргах үүрэгтэй.

17.2.Хэргийн оролцогчийн тайлбарт дурдаагүй үйл баримтыг шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгохыг хориглоно.

17.3.Хэргийн материал болон илэрхий дурдаагүй асуудал.

18.1.Хэргийн оролцогч өөрт ашигтай үйл баримтыг өөрөө нотлох үүрэг хүлээнэ.

18.2.Нотлох үүргийг материаллаг хуулийн дагуу хуваарилна.

18.3.Шүүхийн санаачилгаар нотлох баримт цуглуулахыг хориглоно.

19.1.Хэргийн оролцогч хэргийн талаарх үйл баримт, нэхэмжлэл болон хариу тайлбарын өөрчлөлт, нотолгооны хэрэгслийг хууль болон шүүхээс тогтоосон хугацаанаас хожимдуулан гаргасан тохиолдолд шүүх хүлээн авахгүй байж болно.

19.2.Хэргийн оролцогч хугацаа хожимдуулж буйгаа мэдээгүй эсвэл зориуд биш бөгөөд энэ талаар шүүхээс хэргийн оролцогчид мэдэгдэх боломжтой байсан тохиолдолд өмнөх заалт үйлчлэхгүй.

20.1.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол бүх шатны шүүхийн шүүх хуралдааныг нээлттэй явуулна.

20.2.Шүүх хуралдаанд ажиглагчаар оролцохыг хүссэн этгээд шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргад бүртгүүлж, шүүх хуралдааныг хөндлөнгөөс ажиглах эрхтэй.

20.3.Иргэд, сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтан нээлттэй шүүх хуралдааныг ажиглахдаа хүсэлт гаргасан байх, зөвшөөрөл авсан байхыг шаардахгүй.

20.4.Шүүх хуралдааны аюулгүй байдлыг хангах үүднээс зөвхөн шүүх хуралдааны ажиглагчийн бичиг баримт/биеийн байцаалт, шаардлагатай тохиолдолд биедээ авч яваа эд зүйлийг шалгаж нэвтрүүлнэ.

20.5.Согтуурсан, мансуурсан этгээд, эсхүл 18 насанд хүрээгүй хэргийн оролцогч биш этгээдийг шүүх хуралдааны танхимд байлгаж болохгүй.

20.6.Шүүх хуралдааны танхимын багтаамжаас шалтгаалснаас бусад тохиолдолд иргэд, сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтан нээлттэй шүүх хуралдааныг хөндлөнгөөс ажиглахаас татгалзахыг шүүх, хэргийн оролцогчдод хориглоно.

20.7.Шүүх хуралдааны ажиглагч нь тэмдэглэл хийх эрхтэй.

20.8.Шүүх хуралдааныг ажиглаж буй этгээдэд шүүгчийн зөвшөөрөлгүй дүрс бичлэг хийх зэрэг шүүхийн үйл ажиллагаанд саад болохыг хориглоно.

20.9.Хэргийн нотлох баримт, эсхүл үйл явдал төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээлэлд хамаарах бол хэргийн оролцогчдын хүсэлтээр шүүх хуралдааныг бүрэн буюу түүний зарим ажиллагааг хаалттай явуулж болно.

20.10.Хаалттай шүүх хуралдааны явцад илэрхий болсон, түүнчлэн албан үүрэгтэй нь холбогдуулж шүүгчид итгэмжлэн мэдэгдсэн төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээллийг шүүгч, шүүх хуралдаанд оролцогч задруулж болохгүй.

21.1.Хэргийн оролцогч нэхэмжлэл, хариу тайлбар болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны талаарх хүсэлт, гомдлоо бичгээр гаргана.

21.2.Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлэг болон шүүх хуралдааны үед шүүгчийн зөвшөөрлөөр нэхэмжлэл, хариу тайлбарт оруулах өөрчлөлт болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны талаарх хүсэлт, гомдлоо амаар гаргаж болно.

22.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг монгол хэлээр явуулж, төрийн албан хэрэг хөтлөх бичгээр бичиж баримтжуулна. Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг дүрс болон дууны бичлэгт буулгаж болно.

23.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч этгээд монгол хэл мэдэхгүй бол өөрийн эх хэл, эсхүл мэддэг хэл, бичгээ ашиглан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох эрхтэй.

23.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч этгээд хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй зэрэг шалтгааны улмаас төрийн албан ёсны хэл, бичгээр харилцаж чадахгүй бол дохионы хэл, брайль бичиг ашиглан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох эрхтэй.

23.3.Шүүх энэ хуулийн 23.1, 23.2-т заасан этгээдээс гаргасан тайлбар, мэдүүлэг, нотлох баримт, хэлсэн үгийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогчдод, түүнчлэн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай дээрх этгээдэд орчуулагч, хэлмэрчээр дамжуулан танилцуулах үүрэгтэй.

24.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож буй монгол хэл мэдэхгүй, эсхүл хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүний хүсэлтээр, эсхүл шүүх өөрийн санаачилгаар орчуулагч, хэлмэрчийг захирамж, тогтоол гарган томилно.

24.2.Монгол хэл мэдэхгүй, эсхүл хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд биечлэн оролцолгүй, өмгөөлөгч, төлөөлөгчөөрөө дамжуулан оролцож байгаа тохиолдолд орчуулагч, хэлмэрч томилохгүй.

24.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаа монгол хэл мэдэхгүй, эсхүл хараа, сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүн өөрийн орчуулагч, хэлмэрчийн хамт шүүх хуралдаан болон бусад хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болно.

24.4.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны бусад оролцогч орчуулагч, хэлмэрчийн үүргийг гүйцэтгэхийг хориглоно.

24.5.Орчуулагч, хэлмэрч тухайн этгээдийн нэхэмжлэлийн шаардлага, тайлбар, мэдүүлэг, татгалзал буюу оролцогчийн шаардлага, тайлбар, мэдүүлэг, татгалзал, шүүх хуралдааны болон бусад ажиллагаа, шүүхийн шийдвэрийн агуулгыг орчуулж, хэлмэрчилж өгөх, хэргийн материалтай танилцахад нь туслах үүрэгтэй.

24.6.Орчуулагч, хэлмэрч шүүхийн дуудсанаар хүрэлцэн ирэх, үнэн зөв орчуулах, хэлмэрчлэх үүрэгтэй.

24.7.Орчуулагч, хэлмэрч санаатайгаар буруу орчуулж, хэлмэрчилбэл Эрүүгийн хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.

25.1.Бичиг үсэг мэддэггүй хүн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох тохиолдолд тухайн этгээдийн хүсэлтээр хэргийн материалыг шүүгчийн туслах уншиж танилцуулна.

26.1.Шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрийг иргэн, хуулийн этгээд заавал биелүүлнэ.

26.2.Шүүхийн шийдвэрийг сайн дураар биелүүлээгүй бол хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу албадан гүйцэтгэнэ.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ

ШҮҮХ

НЭГДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРГИЙН БОЛОН ШҮҮХИЙН ХАРЬЯАЛАЛ

27.1.Монгол Улсын хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээнд заасан болон Арбитрын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлд заасан арбитрын хэлэлцээртэй бол иргэн, хуулийн этгээдийн хооронд үүссэн маргааныг арбитр шийдвэрлэнэ.

27.2.Шүүхийн онцгой харьяалалд хамаарах иргэний хэрэгтэй холбоотой арбитрын хэлэлцээр хүчингүй байна.

27.3.Арбитрын хэлэлцээр хүчин төгөлдөр бус, эсхүл биелүүлэх боломжгүй талаар маргаан үүссэн тохиолдолд шүүх хянан шийдвэрлэнэ.

27.4.Талууд байгуулсан гэрээндээ маргаан гарвал эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагаагаар шийдвэрлүүлэхээр тохиролцсоныг шүүхээс гадуур урьдчилан шийдвэрлэх журам тогтоосон гэж үзнэ.

27.5.Иргэний хэргийг шүүхээс гадуур урьдчилан шийдвэрлэх журмыг бусад хуулиар тогтоож болно.

28.1.Хууль, гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана.

28.2.Хариуцагч нь хуулийн этгээд байвал нэхэмжлэлийг түүний удирдах байгууллага, эсхүл ажил хэргээ байнга явуулдаг газрын шүүхэд гаргана.

29.1.Бусдын амь бие, эрүүл мэндэд гэм хор учруулсны хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай нэхэмжлэлийг хариуцагч, эсхүл нэхэмжлэгчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргаж болно.

29.2.Гэрээнд үүрэг гүйцэтгэх газрыг тусгайлан заасан бол түүнтэй холбогдсон нэхэмжлэлийг уг гэрээг биелүүлбэл зохих газрын шүүхэд гаргаж болно.

29.3.Өөр өөр газар оршин суугаа /оршин байгаа/ хэд хэдэн хариуцагчид холбогдох нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгч өөрийн үзэмжээр аль нэг хариуцагчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газрын шүүхэд гаргана.

29.4.Онцгой ажиллагааны журмаар шийдвэрлүүлэх хэргийн нэхэмжлэлийг энэ хуульд тусгайлан заасан газрын шүүхэд гаргана.

30.1.Үл хөдлөх эд хөрөнгийн эрхтэй холбоотой эсхүл эд хөрөнгийн битүүмжлэлийг нээлгэх тухай нэхэмжлэлийг тухайн эд хөрөнгө байгаа газрын шүүхэд гаргана.

30.2.Гадаад улсын нутаг дэвсгэр дээр байгаа Монгол Улсын иргэн, хуулийн этгээдтэй холбоотой нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газрын, эсхүл хариуцагчийн эд хөрөнгө байгаа газрын шүүхэд гаргаж болно.

30.3.Өв залгамжлагч өвийг хүлээн авахаас өмнө өвлүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгүүлэгчээс гаргах нэхэмжлэлийг өвлөгдөх эд хөрөнгө бүхэлдээ буюу түүний гол хэсэг нь байгаа газрын шүүхэд гаргана.

30.4.Тэжээн тэтгэхтэй холбогдсон нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана.

31.1.Хэргийн нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг талууд хэлэлцэн өөрчилж болно.

31.2.Энэ хуулийн 30 дугаар зүйлд заасан шүүхийн онцгой харьяаллыг талууд хэлэлцэн өөрчилж болохгүй.

32.1.Хариуцагч тал анхан шатны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хэргийн нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг зөрчсөн талаар анх хариу тайлбартаа маргаагүй бол нэхэмжлэлийг хүлээн авсан шүүх уг хэргийг харьяалан шийдвэрлэнэ.

32.2.Энэ хуулийн 30 дугаар зүйлд заасан шүүхийн онцгой харьяаллыг зөрчсөн бол энэ хуулийн 32.1-д заасан тохиолдол үйлчлэхгүй.

33.1.Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх иргэний хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэнэ.

33.2.Аймаг, нийслэлийн шүүх иргэний хэргийг давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.

33.3.Улсын дээд шүүх иргэний хэргийгхяналтын журмаар хянан шийдвэрлэнэ.

33.4.Хуульд заасан тохиолдолд аймаг, нийслэлийн шүүх болон Улсын дээд шүүх хуулиар тусгайлан харьяалуулсан хэргийг анхан шатны болон давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.

33.5.Хуулиар харьяаллыг нь тогтоогоогүй эрх зүйн маргааныг Монгол Улсын Шүүхийн тухай хуулийн 25.7.4-т заасны дагуу Улсын дээд шүүх иргэний хэргийн шүүхэд харьяалуулсан бол энэ хуульд заасан журмын дагуу хянан шийдвэрлэнэ.

34.1.Гэмт хэрэг үйлдэгдсэнээс үүссэн хохирлын талаарх нэхэмжлэлийг эрүүгийн хэрэгтэй хамт шийдвэрлэнэ.

34.2.Хэрэв эрүүгийн хэрэгтэй хамт шийдвэрлээгүй бол уг нэхэмжлэлийг хуульд заасан журам, харьяаллын дагуу гаргана.

34.3.Эрүүгийн хэргийн улмаас учирсан хохирлыг нөхөн төлөхтэй холбогдсон маргааныг эрүүгийн хэрэг нь шийдвэрлэгдээгүй байхад иргэний журмаар хэлэлцэхгүй.

35.1.Иргэний хэргийн шүүх нь хувийн эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэнэ.

36.1.Шүүх нь өөрийн санаачилгаар талууд нэхэмжлэл гаргахдаа харьяалал зөрчсөн эсэх талаар холбогдох нотлох баримтыг цуглуулж, шалгаж болно.

37.1.Харьяаллын дагуу нэхэмжлэл гаргасан эсэхийг нэхэмжлэл гаргасан үеэр тодорхойлно.

38.1.Талуудын тайлбарыг үндэслэн дараах шалтгаанаар шүүх хуралдааны өмнө, эсхүл шүүх хуралдааны явцад шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжаар өөр нутаг дэвсгэрийн шүүхэд шилжүүлж болно:

38.1.1.хэргийг тал бүрээс нь бодитой, шуурхай хянан шийдвэрлэхийн тулд нотлох баримт, эсхүл хөрөнгийн дийлэнх хэсэг нь байгаа газрын шүүхэд хянан шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үзвэл;

38.1.2.иргэний хэрэг үүсгэсний дараа шүүхийн харьяаллыг зөрчсөн нь илэрвэл.

38.2.Тухайн шүүхийн бүх шүүгчийг татгалзан гаргасан, эсхүл бүх шүүгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны өөр шатанд урьд оролцсон үндэслэлээр хэргийг адил шатны өөр шүүхээр шийдвэрлүүлэхээр тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч захирамж гаргаж шилжүүлнэ.

хэргийг шилжүүлэхийг хориглох

39.1.Шилжүүлсэн хэргийг хүлээн авсан шүүх түүнийг хянан шийдвэрлэх үүрэгтэй.

39.2.Шилжүүлсэн хэргийг хүлээн авсан шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг үргэлжлүүлэн явуулна.

40.1.Хэрэг шилжүүлэх тухай шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд хэргийн оролцогчид гомдол гаргах эрхтэй.

40.2.Хэрэг шилжүүлэх тухай талуудын хүсэлтийг хангаагүй шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд хэргийн оролцогчид гомдол гаргах эрхгүй.

41.1.Хэргийг нэг шүүхээс нөгөө шүүхэд шилжүүлэх тухай шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргах хугацаа өнгөрмөгц уг хэргийг шилжүүлнэ. Хэрэв гомдол гаргасан бол уг гомдлыг хянан шийдвэрлэсэн тухайн шатны шүүхийн шийдвэр гарсны дараа хэргийг шилжүүлнэ.

ХОЁРДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ ШҮҮГЧ, ШҮҮХ БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ

ТАЛААРХ НИЙТЛЭГ ЖУРАМ

42.1.Бүх шатны шүүх иргэний хэргийг хамтын зарчмаар хянан шийдвэрлэнэ.

42.2.Анхан шатны журмаар хэргийг дангаар болон гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

42.3.Давж заалдах журмаар хэргийг гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

42.4.Хяналтын журмаар хэргийг Улсын дээд шүүх таван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

43.1.Анхан шатны шүүх дараах хэргийг шүүх бүрэлдэхүүнтэй хянан шийдвэрлэнэ:

43.1.1.гэм хорын харилцаатай холбоотой;

43.1.2.анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, эсхүл хяналтын шатны шүүхээс хүчингүй болгож, дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан;

43.1.3.тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр шүүх бүрэлдэхүүнтэй шийдвэрлэхээр тогтоосон.

43.1.4.энэ хуулийн ...-т заасан хэрэг(харьяаллыг тогтоосон)

43.2.Энэ хуулийн 43.1-д зааснаас бусад хэргийг шүүгч дангаар хянан шийдвэрлэнэ.

44.1.Монгол Улсын Шүүхийн тухай хуулийн 19.2.5-д заасан журмын дагуу хэрэг, нэхэмжлэлийг тухайн шүүхийн шүүгчид хуваарилна.

44.2.Энэ хуулийн 44.1-д заасан журмаар хэрэг, нэхэмжлэл хуваарилагдсан шүүгч тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг бүхэлд нь удирдан явуулна.

45.1.Хэрэг, нэхэмжлэл хуваарилагдсан шүүгчийг гагцхүү энэ хуульд заасан журмаар татгалзан гаргасан, эсхүл шүүгч өөрөө татгалзан гарсан, эсхүл шүүгч солигдох бусад нөхцөл үүссэн бол энэ хуулийн 44 дүгээр зүйлд заасан журмын дагуу өөр шүүгчээр сольж, тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг үргэлжлүүлэн явуулна.

46.1.Хэрэг, нэхэмжлэлийг шүүх хүлээн авсан даруй хуваарилалт хийхийг хэргийн оролцогч шаардах эрхтэй.

46.2.Хэрэг, нэхэмжлэл хэзээ, хэрхэн хуваарилагдсан тухай баримтыг оролцогч этгээдэд шууд олгоно.

46.3.Энэ хуулийн 44.1-д заасан журмыг зөрчиж хэрэг, нэхэмжлэлийн хуваарийг хийсэн гэж үзвэл хэргийн оролцогч тухайн шатны шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөнд гомдол гаргах эрхтэй.

46.4. Энэ хуулийн 46.3-т заасан гомдлыг тухайн шатны шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөний хурлаар хянан үзээд 7 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ.

47.1.Иргэний хэргийг анхан болон давж заалдах, хяналтын шатны журмаар хянан шийдвэрлэхэд урьд нь оролцсон шүүгч тухайн хэргийг өөр шатны журмаар хянан шийдвэрлэхэд оролцож болохгүй.

47.2.Анхан болон давж заалдах, хяналтын шатны журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэхэд оролцсон шүүгчийн гэр бүлийн гишүүн, түүнтэй төрөл садангийн холбоотой шүүгч уг хэргийг өөр шатны журмаар хянан шийдвэрлэхэд оролцож болохгүй.

ГУРАВДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНААС ТАТГАЛЗАН

ГАРАХ БОЛОН ТАТГАЛЗАН ГАРГАХ

48.1.Шүүгч дараах үндэслэл байвал хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болохгүй:

48.1.1.өмнө нь уг хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хэргийн оролцогч, бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, эвлэрүүлэн зуучлагч, иргэдийн төлөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, гэрч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчийн хувиар оролцсон;

48.1.2.тухайн хэргийн болон шүүх хуралдааны оролцогчийн гэр бүл, төрөл, садан бол;

48.1.3.шүүх бүрэлдэхүүнд хоорондоо гэр бүлийн болон төрөл, садангийн холбоотой хүмүүс орсон байвал;

48.1.4.хэргийн оролцогчтой хувийн харилцаатай;

48.1.5.тухайн хэргийг шударгаар шийдвэрлэж чадах эсэх талаар үндэслэл бүхий эргэлзээ байвал;

48.1.6.ашиг сонирхлын зөрчил үүсэж болзошгүй нөхцөл байдал бий болсон бол.

48.2.Энэ хуулийн 47 дугаар зүйл, 48.1-д зааснаас бусад үндэслэлээр шүүгчийг татгалзан гаргах, шүүгч өөрөө татгалзан гарахыг хориглоно.

48.3.Шүүгчийг татгалзан гаргах, шүүгч өөрөө татгалзан гарах асуудал нь зөвхөн тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэхээр хуульд заасан үндэслэл журмын дагуу томилогдсон шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнд хамааралтай.

49.1.Энэ хуулийн 48.1-д заасан татгалзан гаргах үндэслэл иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргад нэгэн адил хамаарна.

49.2.Шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч энэ хуулийн 48.1-д зааснаас гадна дараах тохиолдолд шүүх хуралдаанд оролцож болохгүй:

49.2.1.албан тушаалын буюу бусад байдлаар хэргийн оролцогч нь шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчид нөлөөлж болохоор байвал;

49.2.2.түүний өмнө хийсэн шалгалтын материал тухайн хэргийн үндэс болсон бол.

50.1.Энэ хуулийн 48 дугаар зүйлд заасан татгалзах үндэслэл байвал шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга энэ тухайгаа шүүх хуралдаанаар хэргийг хэлэлцэж эхлэхээс өмнө, эсхүл татгалзах үндэслэл шүүх хуралдааны явцад тогтоогдвол тухайн үед нь мэдэгдэж, татгалзан гарах үүрэгтэй.

50.2.Шүүгч өөрөө хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гарах хүсэлтийг энэ хуульд заасан шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг шийдвэрлэх журмын дагуу шийдвэрлэнэ.

50.3.Шүүгч өөрөө татгалзан гарах хүсэлт гаргасан тохиолдолд хүлээн авах эсэхийг хэлэлцэхгүй.

51.1.Энэ хуулийн 48 дугаар зүйлд заасан үндэслэлээр шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг татгалзан гаргах тухай хүсэлтийг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч гаргаж болно.

51.2.Хүсэлтийг дараах шаардлагыг ханган бичгээр гаргана.

51.2.1.хуульд заасан журмын дагуу гаргасан байх;

51.2.2.үндэслэл бодитой, тодорхой байх;

51.2.3.холбогдох баримтыг хавсаргасан байх.

51.3.Шүүх хуралдаанаар хэргийг хэлэлцэж эхлэхээс өмнө татгалзан гаргах хүсэлтийг гаргана.

51.4.Шүүх хуралдааны явцад өмнө нь мэдэх боломжгүй байсан татгалзан гарах үндэслэл мэдэгдвэл татгалзан гаргах хүсэлт гаргаж болно.

51.5.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг удаашруулах, шүүх хуралдааныг хойшлуулах зорилгоор татгалзан гаргах хүсэлт гаргахыг хориглоно.

52.1.Татгалзан гаргах тухай хүсэлтийг хүлээн авах эсэхийг татгалзагдаж байгаа шүүх бүрэлдэхүүн буюу шүүгчийг байлцуулан зөвлөлдөх тасалгаанд хэлэлцэж, шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол гаргаж, шийдвэрлэнэ.

52.2.Татгалзан гаргах тухай хүсэлтийг дараах тохиолдолд хүлээн авахгүй бөгөөд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг үргэлжлүүлэн явуулна.

52.2.1.хуульд заагаагүй үндэслэлээр шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан;

52.2.2.энэ хуулийн 51.2-т заасан шаардлагыг хангаагүй хүсэлт гаргасан;

52.2.3.тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэхээр хуульд заасан үндэслэл журмын дагуу томилогдоогүй шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан;

52.2.4.тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэхээр хуульд заасан үндэслэл журмын дагуу томилогдсон шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнээс татгалзахдаа тодорхой шүүгчийг нэрлэн заагаагүй хүсэлт гаргасан;

52.2.5.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шийдвэрлэсэн асуудалтай нь холбогдуулан шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан;

52.2.6.шүүх хуралдааны явцад өмнө нь мэдсэн эсвэл мэдэх боломжтой үндэслэлээр татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан.

52.3.Татгалзан гаргах хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзсан шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргах эрхгүй.

53.1.Хэргийг бүрэлдэхүүнтэй хянан шийдвэрлэх үед бүрэлдэхүүний цөөнхийг татгалзах тухай хүсэлтийг хүлээн авсан тохиолдолд үндэслэлтэй эсэхийг тэднийг байлцуулахгүйгээр шүүх бүрэлдэхүүний бусад шүүгчид зөвлөлдөх тасалгаанд хэлэлцэж, шүүх тогтоол гаргаж шийдвэрлэнэ. Санал тэнцвэл шүүгчийг татгалзан гаргасанд тооцно.

53.2.Хэргийг бүрэлдэхүүнтэй хянан шийдвэрлэх үед бүрэлдэхүүнд тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч томилогдсон бөгөөд бүрэлдэхүүний цөөнхийг татгалзахад Ерөнхий шүүгч хамрагдсан бол түүнийг байлцуулахгүйгээр бүрэлдэхүүний нэг шүүгчийн хувиар үлдсэн шүүгчид хүсэлт үндэслэлтэй эсэхийг зөвлөлдөх тасалгаанд хэлэлцэж, тогтоол буюу захирамж гаргаж шийдвэрлэнэ. Санал тэнцвэл шүүгчийг татгалзан гаргасанд тооцно.

53.3.Хэргийг дангаар шийдвэрлэж байгаа шүүгчийг, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнийг бүхэлд нь, эсхүл олонхийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хүлээн авсан тохиолдолд үндэслэлтэй эсэхийг тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч шийдвэрлэж захирамж гаргана.

53.4.Шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, иргэдийн төлөөлөгчийг татгалзан гаргах тухай хүсэлтийг хүлээн авсан тохиолдолд үндэслэлтэй эсэхийг шүүх бүрэлдэхүүн, эсхүл шүүгч зөвлөлдөх тасалгаанд хэлэлцэж, шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол гаргаж шийдвэрлэнэ.

54.1.Тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөн хүсэлтийг хүлээн авсан дараах тохиолдолд үндэслэлтэй эсэхийг хэлэлцэж олонхын саналаар шийдвэрлэнэ.

54.1.1.Ерөнхий шүүгч дангаар хэрэг хянан шийдвэрлэх явцад түүнийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан;

54.1.2.Ерөнхий шүүгч оролцсон шүүх бүрэлдэхүүнийг бүхэлд нь, эсхүл бүрэлдэхүүний олонхыг татгалзах үед түүнийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гаргах хүсэлт гаргасан.

54.2.Шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр хэлэлцэх үед тухайн Ерөнхий шүүгч, шүүгчийг оролцуулахгүй.

54.3.Дараах тохиолдолд хүсэлтийг хүлээн авсан бол үндэслэлтэй эсэхийг адил шатны өөр шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр шийдвэрлэнэ.

54.3.1.Шүүгчдийн зөвлөгөөний нийт шүүгчийн дийлэнх олонхоос татгалзсан;

54.3.2.тухайн шүүхийн нийт шүүгчдээс татгалзсан.

54.4.Шүүгчдийн зөвлөгөөний санал тэнцвэл шүүгч, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргасанд тооцно.

55.1.Шүүгч, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хангасан бол хэргийг өөр шүүгч, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүн шийдвэрлэнэ.

55.2.Тухайн шүүхийн бүх шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хангасан бол, эсхүл бүх шүүгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны өөр шатанд урьд оролцож байсан бол Ерөнхий шүүгч хэргийг адил шатны өөр шүүхээр хянан шийдвэрлүүлэхээр захирамж гаргаж шилжүүлнэ.

55.3.Хэрэг хүлээн авсан шүүх энэ хуулийн 44.1-д заасан журмын дагуу хянан шийдвэрлэнэ.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ

ХЭРГИЙН ОРОЛЦОГЧ

НЭГДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРГИЙН ОРОЛЦОГЧИЙН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ

56.1.Энэ хуульд өөрөөр заагаагүй бол хэргийн оролцогчийн эрх зүйн чадвар Иргэний хуульд заасны дагуу тодорхойлогдоно.

56.2.Нэхэмжлэгч эрх зүйн чадваргүй болох нь тогтоогдвол шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах захирамж гаргана.

56.3.Хэрэг үүсгэсний дараа хэргийн оролцогч эрх зүйн чадваргүй болох нь тогтоогдвол хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.

56.4.Энэ хуулийн 56.2-т заасан нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах захирамжид гомдол гаргах эрхтэй.

57.1.Хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллагын төлөөлөх эрх бүхий этгээд, эсхүл үйл ажиллагаа хариуцах этгээд тодорхой байгаа бол тухайн хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллага өөрийн нэрээр нэхэмжлэл гаргах эсвэл хариуцагчаар оролцож болно.

58.1.Энэ хуульд өөрөөр заагаагүй бол хэргийн оролцогчийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох чадамжийг Иргэний хуульд заасны дагуу тодорхойлно.

59.1.Нэхэмжлэгч, хариуцагч, бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд нь хэргийн оролцогч байна.

59.2.Нэхэмжлэгч, хариуцагч, гуравдагч этгээдийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь иргэний хэргийн бие даасан оролцогч бус бөгөөд зөвхөн төлөөлүүлж, эсхүл өмгөөлүүлж байгаа этгээдийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг илэрхийлэн хамгаалж байгаа этгээд мөн.

59.3.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд нь иргэний хэргийн бие даасан оролцогч бус бөгөөд хэргийн оролцогч аль нэг талыг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дэмжин оролцоно.

60.1.Нэхэмжлэгч гэж хуульд заасан эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн гэж үзэж эрхээ сэргээлгэхээр өөрийн болон хуульд заасан тохиолдолд бусдын нэрийн өмнөөс нэхэмжлэл гаргагч этгээдийг хэлнэ.

61.1.Нэхэмжлэгч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дараах эрх эдэлнэ:

61.1.1.нэхэмжлэл гаргасан үндэслэл болон нэхэмжлэлийг өөрчлөх;

61.1.2.нэхэмжлэлийн шаардлагын хэмжээг ихэсгэх, багасгах;

61.1.3.нэхэмжлэлээс татгалзах;

61.1.4.нэхэмжлэлийг хуульд заасан журмаар татан авах;

61.1.5.эвлэрэх;

61.1.6.хуульд заасан бусад эрх.

62.1.Хариуцагч гэж нэхэмжлэгчийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхолд хохирол учруулсан буюу үүргээ биелүүлээгүй, эсхүл зохих ёсоор биелүүлээгүй гэж нэхэмжлэлд дурдсан этгээдийг хэлнэ.

63.1.Хариуцагч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дараах эрх эдэлнэ:

63.1.1.нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзах;

63.1.2.нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх;

63.1.3.нэхэмжлэлийн шаардлагыг биелүүлэх;

63.1.4.сөрөг нэхэмжлэл гаргах;

63.1.5.эвлэрэх;

63.1.6 хуульд заасан бусад эрх.

64.1.Үндсэн нэхэмжлэлийн зүйлийг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг өөрийнх нь эрх гэж үзэж байгаа этгээд шүүхийн шийдвэр гарахаас өмнө бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдийн хувиар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болно.

64.2.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд өөрийн шаардлагын хүрээнд нэхэмжлэгчийн эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ.

64.3.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд нь аль аль талын, эсхүл аль нэг талын эсрэг шаардлага гаргаж хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болно.

65.1.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдээр оролцох хүсэлтийг бичгээр гаргана.

65.2.Энэ хуулийн 65.1-д заасан хүсэлтэд бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдийн шаардлага, үндэслэлийг тусгана.

65.3.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдээр оролцох хүсэлтэд энэ хуульд заасан нэхэмжлэлд тавигдах шаардлага нэгэн адил үйлчилнэ.

хүсэлтийг шийдвэрлэх

66.1.Хүсэлтийг хангах эсэхийг шүүх захирамжаар шийдвэрлэнэ.

66.2.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулахаар шийдсэн тохиолдолд хүсэлтийг хэргийн оролцогчдод хүргүүлнэ.

67.1.Хэргийн оролцогч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үргэлжлэх явцад гуравдагч этгээдэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байгааг мэдэгдэнэ.

67.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны мэдэгдэл гаргахдаа түүний шалтгаан болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцыг тусгаж, бичгээр шүүхэд гаргана.

67.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны мэдэгдлийг шүүх гуравдагч этгээдэд хүргүүлнэ.

67.4.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны мэдэгдлийг хэргийн бусад оролцогчдод хүргүүлнэ.

ХОЁРДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

БИЕ ДААСАН ШААРДЛАГА ГАРГААГҮЙ ГУРАВДАГЧ ЭТГЭЭД

ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНД ОРОЛЦОХ

68.1.Шүүхээс гарах шийдвэр тухайн этгээдийн хууль ёсны ашиг сонирхолд сөргөөр нөлөөлөхөөр байвал түүнийг шүүхийн шийдвэр гарахаас өмнө бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдийн хувиар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулж болно.

68.2.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хэргийн оролцогч аль нэг талыг дэмжин оролцоно.

68.3.Шүүх бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдэд холбогдох асуудлыг үндсэн нэхэмжлэлийн хамт шийдвэрлэхгүй.

68.4.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд гэрчээр оролцож болно.

69.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтийг тухайн этгээд өөрөө гаргана.

69.2.Гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтэд дараах зүйлийг тусгаж хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулж буй шүүхэд гаргана.

69.2.1.гуравдагч этгээдээр оролцох хэрэг болон хэргийн оролцогч

69.2.2.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох үндэслэл, өөрийн ашиг сонирхол хэрхэн хөндөгдөж байгаа талаар

69.2.3.холбогдох нотлох баримт

69.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны талаар бусад хүсэлтээ гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлттэй хамтатган гаргаж болно.

70.1.Шүүх гуравдагч этгээдээс бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлт гаргасан талаар хэргийн оролцогчдод мэдэгдэнэ.

71.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтийг шийдвэрлэж шүүгч захирамж гаргана.

71.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтийг хангах нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хэт удаашруулахаар бол шүүгч хүсэлтийг хангахгүй байж болно.

71.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтийг хангаагүй шүүгчийн захирамжид хүсэлт гаргасан гуравдагч этгээд гомдол гаргах эрхтэй.

71.4.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлтийг хангасан шүүгчийн захирамжид хэргийн оролцогч гомдол гаргах эрхтэй.

72.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох тухай хүсэлт гаргасан этгээд өөрийн хүсэлтээ хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үед татан авч болно.

73.1.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд нэхэмжлэл гаргасан үндэслэл ба нэхэмжлэлийг өөрчлөх, нэхэмжлэлийн шаардлагыг ихэсгэх буюу багасгах, нэхэмжлэлээс татгалзах, нэхэмжлэлийг хүлээн зөвшөөрөх, эвлэрэхээс бусад хэргийн оролцогчийн эрхийг эдэлж, үүргийг хүлээнэ.

73.2.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд нь энэ хуульд заасан эрх, үүргийг хэрэгжүүлэхдээ дэмжин оролцож буй талынхаа эрх ашигт сөргөөр нөлөөлөх, зөрчилдсөн үйлдэл гаргахыг хориглоно.

73.3.Дэмжиж байгаа оролцогчийн эсрэг ашиггүй, хохиролтой үйлдэл хийсэн бол тухайн үйлдэл хүчингүй байна.

74.1.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцуулах тухай шүүгчийн захирамж гарсан үеэс тухайн этгээд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд үргэлжлүүлэн оролцох бөгөөд үүнээс өмнө явагдсан ажиллагаа, талуудын хоорондох эрх зүйн маргааны явц түүний хувьд хүчинтэй байна.

75.1.Хэргийн оролцогч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр оролцох боломжтой гуравдагч этгээдэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байгааг мэдэгдэж болно.

75.2.Энэ хуулийн 67 дугаар зүйл гуравдагч этгээдэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байгааг мэдэгдэхэд нэгэн адил үйлчилнэ.

ГУРАВДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНД ХАМТРАН ОРОЛЦОХ

76.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дараах тохиолдолд хэд хэдэн нэхэмжлэгч, эсхүл хэд хэдэн хариуцагч хамтран оролцож болно.

76.1.1.нэхэмжлэлийн зүйл болох эрх, үүрэг адил байх;

76.1.2.нэхэмжлэлийн зүйл болох эрх, үүрэг нь нэг ижил үйл баримт болон хууль зүйн үндэслэлтэй байх;

76.1.3.нэхэмжлэлийн зүйл болох эрх, үүрэг нь нэг төрлийн бөгөөд үйл баримт болон хууль зүйн нэг төрлийн үндэслэлтэй байх.

оролцоход бие даасан байх зарчим

77.1.Хамтран оролцогчийн аль нэгэнд үүссэн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд нөхцөл байдал нь бусад хамтран оролцогчдод нөлөөлөхгүй.

78.1.Маргаантай эрх зүйн харилцаанд оролцогч бүх этгээд хамтран нэхэмжлэгч, хамтран хариуцагчаар оролцох шаардлагатай тохиолдолд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд зайлшгүй бүгд хамтран оролцоно.

79.1.Маргаантай эрх зүйн харилцааны оролцогч бүх этгээд хамтран нэхэмжлэгч, хамтран хариуцагчаар оролцох шаардлагагүй ч, шүүхийн шийдвэр тухайн маргаантай эрх зүйн харилцаанд оролцогчдод бүгдэд нь нэгдмэл байдлаар үйлчилхээр бол зайлшгүй нэгдэж хамтран оролцоно.

79.2.Энэ хуулийн 79.1-д заасан тохиолдолд хамаарах этгээд нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хамтран оролцогчоор хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болно.

79.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хамтран оролцогчоор оролцуулахаас татгалзсан шүүгчийн захирамжид гомдол гаргах эрхтэй байна.

80.1.Нэхэмжлэлийн зүйл хамтран оролцогчдын бүгдэд нь нэгдмэл байдлаар тогтоогдох шаардлагатай бол тэдгээрийн аль нэгний явуулсан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа бүгдийнх нь ашиг сонирхолд нийцэж байх үед л хүчинтэй байна.

80.2.Өмнөх заалтад зохицуулсан тохиолдолд хамтран оролцогч аль нэг талын эсрэг нөгөө талын хийсэн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа нь бүгдийнх нь эсрэг хүчинтэй байна.

80.3.Хамтран оролцогчийн аль нэгний хувьд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлэх үндэслэл байгаа бол тухайн үндэслэл хамтран оролцогч бүгдэд нь үйлчилнэ.

81.1.Шүүх шийдвэрээ гаргахаас өмнө хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байх үед гуравдагч этгээдийг түүний хүсэлтээр болон хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр энэ хуулийн 76.1-д заасан тохиолдолд хамаарах бол хамтран нэхэмжлэгч, эсхүл хамтран хариуцагчаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулна.

81.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд гуравдагч этгээдийг оролцуулснаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа удаашрах нөхцөл байдал үүснэ гэж шүүх үзвэл хамтран оролцогчоор хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулахаас татгалзаж болно.

81.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хамтран оролцогчоор оролцуулахаас татгалзсан шүүгчийн захирамжид гомдол гаргах эрхгүй.

82.1.Хэргийн оролцогч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үргэлжлэх явцад оролцох боломжтой гуравдагч этгээдэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж буйг мэдэгдэж болно.

83.1.Хамтран нэхэмжлэгч буюу хамтран хариуцагч нь ашиг сонирхлын зөрчилгүй, уг хэргийг хянан шийдвэрлэхэд бүгд оролцох шаардлагагүй, түүнчлэн хэргийн шийдвэрт сөргөөр нөлөөлөхгүй гэж үзвэл аль нэгийгээ төлөөлүүлэн оролцуулж болно.

ДӨРӨВДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНЫ

ОРОЛЦОГЧ ӨӨРЧЛӨГДӨХ

84.1.Нэхэмжлэгч тухайн нэхэмжлэлийг гаргах эрхгүй, эсхүл хариуцагч тухайн нэхэмжлэлийн жинхэнэ хариуцагч биш болох нь нотлох баримтаар тогтоогдвол шүүх нэхэмжлэгчийн хүсэлтээр, эсхүл түүний зөвшөөрснөөр нэхэмжлэл гаргах эрхгүй этгээдийг жинхэнэ нэхэмжлэгчээр, хариуцагч биш этгээдийг жинхэнэ хариуцагчаар тус тус сольж болно.

84.2.Нэхэмжлэгчийг өөр этгээдээр солих тухай хүсэлтийг нэхэмжлэгч өөрөө гаргаагүй, эсхүл зөвшөөрөөгүй бол шүүх тухайн өөр этгээдийг бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдээр оролцуулж болно.

84.3.Нэхэмжлэгч хариуцагчийг өөр этгээдээр солих тухай хүсэлт гаргаагүй, эсхүл зөвшөөрөөгүй бол шүүх хариуцагчийг сольж болохгүй.

84.4.Энэ хуулийн 84.1-д заасан тохиолдол шүүх хуралдааны явцад тогтоогдвол нэхэмжлэгч, хариуцагчийг сольсны дараа шүүх хуралдааны ажиллагааг шинээр эхлэн явуулна.

85.1.Маргаантай эрх зүйн харилцааны хэргийн оролцогчийн аль нэг нь тухайн эрх зүйн маргаанаас гарсан бол хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөр этгээд залгамжлан оролцоно.

85.2.Маргаантай эрх зүйн харилцааны оролцогч хүн нас барсан бол түүний өв залгамжлагч, хуулийн этгээдийг өөрчлөн байгуулсан бол эрх шилжсэн хуулийн этгээд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд залгамжлан оролцоно.

86.1.Нэхэмжлэгч, бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд нь шаардлагаа бусдад шилжүүлсэн тохиолдолд шүүх эрх шилжүүлэн авсан этгээдийн хүсэлтээр түүнийг сольж болно.

86.2.Энэ хуулийн 86.1-д заасан тохиолдолд эрх шилжүүлсэн нэхэмжлэгч, бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээдийн явуулсан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа хүчин төгөлдөр байна.

86.3.Шилжүүлэн авсан эрхийн хөөн хэлэлцэх хугацаа тухайн хэрэгт нэхэмжлэл гаргасан үеэс тасалдсан гэж үзнэ.

87.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байхад гуравдагч этгээд нь нэхэмжлэлийн зүйл болох үүргийг бүхэлд нь, эсхүл хэсэгчлэн шилжүүлэн авсан тохиолдолд шүүх хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр гуравдагч этгээдийг оролцуулах захирамж гаргана.

87.2.Шүүх захирамж гаргахдаа хэргийн оролцогч болон гуравдагч этгээдээс тайлбар авна.

88.1 Хариуцагч үүргээ бусдад шилжүүлсэн тохиолдолд шүүх үүрэг шилжүүлэн авсан этгээдийн хүсэлтээр түүнийг сольж болно. Энэ тохиолдолд өмнөх хариуцагчийн явуулсан ажиллагаа хүчин төгөлдөр байна.

89.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байхад гуравдагч этгээд нь нэхэмжлэлийн зүйл болох эрхийг бүхэлд нь болон хэсэгчлэн шилжүүлэн авсан тохиолдолд шүүх хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр гуравдагч этгээдийг оролцуулах захирамж гаргана.

89.2.Шүүх захирамж гаргахдаа хэргийн оролцогч болон гуравдагч этгээдээс тайлбар авна.

90.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг залгамжлагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас гарсан этгээдийн бүх эрхийг эдэлж, үүргийг хүлээнэ.

90.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг залгамжлан авах явдал хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч шатанд гүйцэтгэгдэж болно.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ

ХЭРЭГ ШҮҮХЭД ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНД ТӨЛӨӨЛӨХ

НЭГДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

ХУУЛЬД ЗААСНААР ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ

АЖИЛЛАГААНД ТӨЛӨӨЛӨХ

91.1.Иргэний эрх зүйн бүрэн бус чадамжтай этгээд Иргэний хуулийн 16.3-т заасан хэлцэлтэй холбоотой хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даан оролцож болно. Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл хууль ёсны төлөөлөгчийг оролцуулахаар шийдвэрлэнэ.

91.2.Энэ хуулийн 91.1-д зааснаас бусад тохиолдолд иргэний эрх зүйн бүрэн бус чадамжтай этгээдийг түүний эцэг, эх, харгалзан дэмжигч шүүхэд төлөөлнө.

92.1.Иргэний эрх зүйн зарим чадамжтай этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг тэдгээрийн эцэг, эх, асран хамгаалагч шүүхэд төлөөлнө.

93.1.Иргэний эрх зүйн чадамжгүй болон иргэний эрх зүйн чадамжгүй гэж тооцогдсон этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг тэдгээрийн эцэг, эх, асран хамгаалагч шүүхэд төлөөлнө.

94.1.Иргэний эрх зүйн чадамж нь хязгаарлагдсан этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг харгалзан дэмжигчээр томилогдсон этгээд шүүхэд төлөөлнө.

95.1.Сураггүй алга болсонд тооцогдсон хүн оролцвол зохих байсан хэрэгт эд хөрөнгийг нь эрхлэн хамгаалагчаар томилогдсон этгээд түүнийг төлөөлөн оролцоно.

96.1.Нас барсан, нас барсан гэж зарлагдсан хүний өв залгамжлагч оролцвол зохих байсан хэрэгт өв залгамжлагч нь уг өвийг хүлээж аваагүй байвал өвлөгдөх эд хөрөнгийг эрхлэн хамгаалагчаар томилогдсон этгээд түүнийг шүүхэд төлөөлөн оролцоно.

97.1.Хууль ёсны төлөөлөгч нь өөрийн бүрэн эрхийг нотлох баримт бичгийг шүүхэд үзүүлнэ.

хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулах

98.1.Хууль ёсны төлөөлөгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөрийн сонгон авсан төлөөлөгчийг оролцуулж болно.

ХОЁРДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

САЙН ДУРААР ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ

АЖИЛЛАГААНД ТӨЛӨӨЛӨХ

99.1.Иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжтай этгээд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөрийн биеэр, эсхүл төлөөлөгчөөр дамжуулан оролцоно.

100.1.Иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжтай иргэн өөрийгөө итгэмжлэлийн үндсэн дээр бусдаар төлөөлүүлж болно.

100.2.Итгэмжлэл нь Иргэний хуулийн 64.2-т заасан шаардлагыг хангасан байна.

оролцох

101.1.Өмгөөлөгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд эрх зүйн туслалцаа авч байгаа талын хүсэлтээр оролцоно.

101.2.Өмгөөлөгч оролцуулах хүсэлтийг хэргийн оролцогч бичгээр гаргана.

төлөөлөх

102.1.Хуулийн этгээд төлөөлөгчөөрөө дамжуулан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцоно.

102.2.Хуулийн этгээдийг төлөөлж байгаа этгээд өөрийн албан тушаал, эсхүл төлөөлөх эрх олгогдсоныг гэрчилсэн баримт бичгийг шүүхэд үзүүлнэ.

103.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дараах этгээдийг төлөөлөгчөөр оролцохыг хориглоно:

103.1.1.хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд 18 насанд хүрээгүй;

103.1.2.эрх зүйн зарим буюу бүрэн бус чадамжтай, чадамжгүй, эрх зүйн чадамж нь хязгаарлагдсан;

103.1.3.өөрөө иргэнийхээ хувьд түүнчлэн эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн хувиар болон ажиллаж байгаа байгууллагаа төлөөлөн тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаагаас бусад тохиолдолд шүүгч, прокурор, мөрдөгч.

104.1.Төлөөлөгч төлөөлүүлэгчийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг хамгаалах үйл ажиллагааг хуулийн хүрээнд явуулна.

104.2.Төлөөлүүлэгч дараах асуудлаар төлөөлөгчид тусгайлан эрх олгоно:

104.2.1.сөрөг нэхэмжлэл гаргах;

104.2.2.эвлэрэх, шаардлагаасаа татгалзах, шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх, биелүүлэх;

104.2.3.нэхэмжлэлийг татан авах;

104.2.4.давж заалдах журмаар гомдол гаргах;

104.2.5.хяналтын журмаар гомдол гаргах;

104.2.6.төлөөлөгчийг томилох.

105.1.Төлөөлүүлэгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөрийг нь төлөөлж байгаа этгээдээс шүүхэд бичгээр мэдэгдсэнээр хэдийд ч татгалзаж болно. Мэдэгдэл шүүхэд ирснээр төлөөлөгчийн бүрэн эрх дуусгавар болно.

ГУРАВДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

ТӨЛӨӨЛӨН НЭХЭМЖЛЭХ

106.1.Бусдын эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг хамгаалж шүүхэд мэдүүлэх эрх нь хуулиар олгогдсон этгээд иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлөн нэхэмжлэгчийн хувиар оролцоно.

106.2.Энэ хуулийн 106.1-д заасан этгээд иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохоос, эсхүл гаргасан нэхэмжлэлээсээ татгалзсан нь уг хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг дуусгавар болгох үндэслэл болохгүй.

106.3.Бусдын эрх, эрх чөлөө, ашиг сонирхлыг хамгаалан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож буй этгээд шүүх хуралдаанд тайлбар, нотлох баримтаа гаргана.

ДӨРӨВДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

ПРОКУРОР ТӨРИЙГ ТӨЛӨӨЛЖ ИРГЭНИЙ ХЭРЭГ ХЯНАН

ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГААНД ОРОЛЦОХ

хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох

107.1.Прокурор төрийн байгууллагаас олгосон хүсэлтийн дагуу иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хэргийн оролцогч, эсхүл гуравдагч этгээдээр оролцоно.

108.1.Иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцох явцад маргаантай асуудлыг шүүхээр шийдвэрлүүлэх зайлшгүй шаардлагатай тохиолдолд уул асуудлыг хариуцах төрийн байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд байхгүй, тийм этгээд бий боловч тэрээр нэхэмжлэл гаргахаас татгалзсан, эсхүл нэхэмжлэл гаргах боломжгүй тохиолдолд прокурор өөрийн санаачилгаар төрийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэл гаргах эрхтэй.

109.1.Доор дурдсан тохиолдолд прокурор өөрийн санаачилгаар нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэх гаргах эрхтэй:

109.1.1.хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх;

109.1.2.төрийн өмчийн зүйлийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах;

109.1.3.төрд учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх;

109.1.4 хуульд заасан бусад тохиолдол.

шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулах

110.1.Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл прокурорыг иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдийн хувиар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулж болно.

ЗУРГАДУГААР БҮЛЭГ

НОТЛОХ БАРИМТ

НЭГДҮГЭЭР ДЭД БҮЛЭГ

НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ

111.1.Хэргийн оролцогчоос өөрийн шаардлага ба татгалзлаа үндэслэж байгаа, шүүх хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий, хуульд заасан арга хэрэгслээр олж авсан, хэргийн үйл баримтыг тогтооход шаардлагатай аливаа баримтат мэдээллийг нотлох баримт гэнэ.

111.2.Хэргийн нотлох баримт нь хэргийн оролцогчийн тайлбар, бичмэл ба цахим баримт, эд мөрийн баримт, гэрчийн мэдүүлэг, шинжээчийн дүгнэлт, кино ба гэрэл зураг, зураглал, дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэг, ул мөрнөөс буулгаж авсан хэв, үзлэг, туршилт, таньж олуулах ажиллагааны болон шүүх хуралдааны тэмдэглэл зэрэг нотолгооны хэрэгслээр тогтоогдоно.

112.1.Хэрэгт хамааралтай, ач холбогдолтой, үнэн зөв нотлох баримтыг үнэлж, хэргийн үйл баримтыг эргэлзээгүй талаас нь тогтооно.

113.1.Үйл баримтыг дараах тохиолдолд нотлохгүй:

113.1.1.нэг талын гаргасан үйл баримтыг эсрэг тал нь хүлээн зөвшөөрсөн;

113.1.2.нэг талын гаргасан үйл баримтыг эсрэг тал эсэргүүцээгүй, эсхүл хуулиар тогтоосон хугацаанд тайлбар өгөөгүй;

113.1.3.нийтэд илэрхий үйл баримт;

113.1.4.шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр тогтоогдсон үйл баримт.

114.1.Хэргийн оролцогч шаардлага ба татгалзлаа үндэслэж байгаа үйл баримтын талаарх нотлох баримтаа өөрөө гаргаж өгөх, цуглуулах үүрэгтэй.

114.2.Хэргийн оролцогчоос өөр этгээд нотлох баримт гаргахгүй.

115.1.Хэргийн оролцогч шаардлага ба татгалзлаа үндэслэж байгаа үйл баримтыг тогтоолгохоор гаргах гэж буй нотлох баримтаа хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эхэн үеэс тодорхойлох шаардлагатай.

115.2.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлийг өгөхөд, эсхүл хариуцагч хариу тайлбар гаргахдаа нотлох баримтаа тодорхойлох шаардлагатай.

116.1.Хэргийн оролцогч нотлох баримт гаргасан талаар шүүх бусад оролцогчдод мэдэгдэнэ.

хүлээн авахаас татгалзах

117.1.Шүүх хэргийн оролцогч нотолгооны ач холбогдолгүй нотлох баримт гаргасан, цуглуулсан тохиолдолд бусад хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр, эсхүл өөрийн санаачилгаар хэргийн материалаас хасах буюу хүлээн авахаас татгалзаж болно.

цуглуулахыг хориглох

118.1.Хэргийн оролцогчид нотлох баримтыг засварлах, өөрчлөх, хуурамчаар үйлдэх, эсхүл нотлох баримтыг хуурамч болохыг мэдсээр байж гаргахыг хориглоно.

118.2.Нотлох баримтыг хууль бус аргаар цуглуулахыг хориглоно.

118.3.Нотлох баримтыг гаргах, цуглуулах талаар энэ хуульд заасан журмыг зөрчсөн бол тэдгээр нь нотлох чадвараа алдах бөгөөд шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болохгүй.

118.4.Шүүх хуурамч болон хууль бус нотлох баримтыг хэргийн материалаас хасна.

119.1.Шүүх хэргийн оролцогч аль нэг талын хүсэлтээр эсрэг талаас нотлох баримтыг албадан гаргуулж болно.

120.1.Дараах тохиолдолд хэргийг хянан шийдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай нотлох баримтыг хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр шүүх бүрдүүлнэ.

120.1.1.төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээлэлтэй холбоотой;

120.1.2.өөр улс, орон нутагт байгаа учраас хэргийн оролцогч тэдгээрийг өөрөө олж авах боломжгүй;

120.1.3.туршилт, үзлэг, таньж олуулах, шинжилгээ хийлгэх, гэрчийн мэдүүлэг авах.

121.1.Хэргийн оролцогчийн шүүхээр бүрдүүлэхээр хүсэлтдээ заасан нотлох баримт нь хэрэгт хамааралгүй, нотолгооны ач холбогдолгүй тохиолдолд хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзсан шүүгч захирамж, шүүх тогтоол гаргана.

122.1.Шүүхээс нотлох баримтыг бүрдүүлэх явцад гарсан зардлыг шүүхийн зардалд тооцно.

123.1.Хилийн чанадад нотлох баримт бүрдүүлэх шаардлагатай бол хэргийн оролцогч хүсэлтээр шүүх өөрөө, эсхүл эрх бүхий байгууллагаар дамжуулан тухайн улсын зохих байгууллагад хандаж болно.

123.2.Шүүхийн хүсэлтийг биелүүлэх журмыг тухайн улстай байгуулсан эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх гэрээгээр, ийм гэрээ байхгүй тохиолдолд дипломат шугамаар тохиролцоно.

123.3.Энэ хуулийн 123.1-д заасан тохиолдолд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлнэ.

124.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх тодорхой ажиллагааг анхан шатны шүүх гадаад улсын, эсхүл өөр орон нутгийн шүүхээр гүйцэтгүүлэх зайлшгүй шаардлагатай бол шүүгч захирамж, шүүх тогтоол гарган зохих шүүхэд даалгана.

124.2.Энэ хуулийн 124.1-д заасан захирамжид хийвэл зохих ажиллагаа, хэргийн товч агуулга, бүрдүүлбэл зохих нотлох баримт, даалгавар биелүүлэх хугацааг тогтоож, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлнэ.

124.3.Шүүхийн даалгавар хүлээн авсан шүүх түүнийг тогтоосон хугацаанд заавал биелүүлнэ.

124.4.Шүүхийн даалгавар биелүүлэхэд хөтөлсөн тэмдэглэл, бүрдүүлсэн бүх материал, илэрсэн нөхцөл байдлын талаарх мэдээллийг хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүхэд тогтоосон хугацаанд хүргүүлнэ.

125.1.Нотлох баримтыг хуульд заасан(эшлэх) болон шүүхээс тогтоосон хугацаанд гаргаж өгнө.

125.2.Нотлох баримтыг анхан шатны шүүх хуралдаан эхлэхийн өмнө гаргаж өгнө.

125.3.Шүүх хуралдааны явцад шинээр нотлох баримт шаардагдвал шүүх хуралдааныг нэг удаа хойшлуулж болно.

126.1.Шүүхэд гаргаж өгсөн нотлох баримтаас нэг тал татгалзсан ч эсрэг тал нь түүнийг иш татах эрхтэй.

127.1.Шүүх хэргийн оролцогчийн гаргасан нотлох баримтыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан үзсэний үндсэн дээр нотлох баримтыг өөрийн дотоод итгэлээр үнэлнэ.

127.2.Шүүхэд урьдаас хөдөлбөргүй үнэн гэж тогтоогдсон ямар ч нотлох баримт байж болохгүй.

127.3.Анхан шатны шүүхэд гаргаагүй нотлох баримтыг давж заалдах болон хяналтын журмаар гаргасан тохиолдолд шүүх түүнийг үнэлэхгүй. Харин шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг дахин хянах гэж байгаа бол энэ заалт хамаарахгүй.

128.1.Шүүх цахим баримт бичгийг үнэлэхдээ Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хуулийн 38 дугаар зүйлд заасныг баримтална.

ХОЁРДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

ХЭРГИЙН ОРОЛЦОГЧИЙН ТАЙЛБАР

129.1.Хэргийн оролцогч шүүхэд хэргийн үйл баримтын талаар бодит байдалд нийцсэн тайлбар гаргана.

130.1.Хэргийн оролцогч нэг талын гаргасан тайлбарын талаар эсрэг тал өөрийн тайлбар гаргана.

131.1.Хэргийн оролцогч маргаантай үйл баримтын хүрээнд асуулт асууж, хариулт авна.

131.2.Хэргийн оролцогч маргаантай үйл баримтын хүрээнд эсрэг талаас тодруулга шаардаж, бичгээр хүсэлт гаргана.

131.3.Хэргийн оролцогч маргаантай үйл баримтад хамааралгүй асуултад хариулахгүй байх, тайлбар гаргахгүй байж болно.

ГУРАВДУГААР ДЭД БҮЛЭГ

БИЧМЭЛ НОТЛОХ БАРИМТ

132.1.Бичмэл нотлох баримт гэж цаасан, цахим болон бусад нотолгооны хэрэгсэлд агуулагдаж байгаа бичгийн хэлбэртэй хэргийн үйл баримтын талаарх мэдээллийг хэлнэ.

132.2.Бичмэл нотлох баримтад аливаа нотолгооны хэрэгсэлд агуулагдаж байгаа хэргийн үйл баримтын талаарх мэдээллийг илэрхийлэх кино ба гэрэл зураг, зураглал, дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэг зэрэг бичгийн хэлбэртэй мэдээлэлтэй төсөөтэй зүйлс нэгэн адил хамаарна.

132.3.Компьютер, зөөврийн төхөөрөмж, үүлэн болон бусад цахим нотолгооны хэрэгсэлд агуулагдаж байгаа и-мэйл, мессеж, дата зэрэг нь бичмэл нотлох баримтад нэгэн адил хамаарна.

133.1.Шүүхэд бичмэл нотлох баримтын эх хувийг өгнө.

133.2.Хэрэв эх хувийг өгөх боломжгүй бол нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбарыг өгнө.

133.3.Төрийн болон төрийн бус байгууллага, хуулийн этгээд нь бичмэл нотлох баримтын эх хувийг өгөх боломжгүй бол өөрийн байгууллагын архив, бичиг хэргийн "хуулбар үнэн" гэсэн тэмдэг дарж баталгаажуулсан хуулбарыг өгнө.

133.4.Энэ хуулийн 133.2, 133.3-т заасан хуулбарыг өгсөн үед эргэлзээтэй гэж үзвэл шүүх жинхэнэ эхийг өөрийн санаачилгаар шаардан авна.

133.5.Бичмэл нотлох баримтыг шаардан авахад бэрхшээлтэй байвал түүнийг хадгалагдаж байгаа газарт нь шүүх үзлэг явуулж, шинжлэн судалж болно .

134.1.Хэргийн оролцогч хэргийн үйл баримтыг тогтооход ач холбогдол бүхий бичмэл нотлох баримт гаргаж болно.

134.2.Бичмэл нотлох баримтыг гаргаж байгаа тохиолдолд дараах агуулгыг тусгасан тухайн нотлох баримтын тайлбарыг гаргана.

134.2.1.бичмэл нотлох баримтын нэр;

134.2.2.бичмэл нотлох баримтыг үйлдсэн этгээд, он, сар, өдөр;

134.2.3.бичмэл нотлох баримтаар тогтоолгох гэж буй үйл баримт.